De kracht van het maken
Het maakproces van ervaringskunst gaat over de route die de maker aflegt tot het kunstobject is afgerond. Je zou het maakproces ook een reis kunnen noemen, want hoe het maken precies verloopt, en welke waarde het voor de maker heeft, verschilt per persoon. Het maakproces is zelden een vaststaand proces van begin tot eind. In het Engels wordt daarom wel gesproken over ‘processing art’. Met het creëren, het maken, kunnen gaandeweg de oorspronkelijke doelen en ideeën wijzigen die je als maker had. Het eindproduct dat je voor ogen had kan van vorm veranderen. Het kan allemaal rigoureus anders uitpakken of er kan hier en daar voorzichtig geschaafd worden. Vooraf is dat allemaal niet goed te voorspellen.
In die zin is het maakproces een innovatief en doorlopend proces. Bij ‘processing art’ staan het proces, het verhaal dat de kunstenaar wil vertellen met het kunstobject en de vorm van kunst waarmee de kunstenaar werkt centraal en niet alleen het kunstobject zelf. Het maakproces is waardevol in zichzelf, en soms zelfs van grotere waarde dan het eindproduct.
Zo heeft het maakproces individuele, relationele en therapeutische waarde. Het helpt je om op nieuwe manieren inzicht te krijgen in je eigen levensverhaal. Het vertelt iets over wat je als maker aan traumatische ervaringen hebt moeten doorstaan. Als maker leg je emoties uit het verleden in het maakproces, maar het maken kan ook nieuwe emoties bij je oproepen. In ervaringskunst wordt immers niet alleen het verleden zichtbaar, maar kun je ook situaties uitbeelden waar je naartoe werkt, hoe je je toekomst voor je ziet. Ondanks trauma’s.
Daarom kan het nogal verschil maken of je helemaal alleen, in ‘splendid isolation’ aan het werk bent, of dat je je maakproces samen met anderen doorloopt - bijvoorbeeld in groepstherapie of door naasten te betrekken bij wat je aan het doen bent. Het maken zet immers niet alleen jou in beweging, maar ook (de emoties van) mensen om je heen. Het prikkelt nieuwsgierigheid en interesse in de ander, en motiveert mensen om het gesprek aan te gaan en deelgenoot te worden voor jouw verhaal (en jij van dat van hen). De kracht van ervaringskunst zit daarbij in het leggen van verbindingen. Tussen elkaar. Tussen levensverhalen. Tussen toen en nu. Tussen daar en hier. En precies die verbinding geeft hoop. Het creëert draagvlak voor dat wat soms niet in woorden te vatten is.
Ervaringskunst creëren, aanschouwen, beschouwen of er onderdeel van uitmaken leert je om te gaan met verdriet en lijden in het leven. De situaties die tot ernstige trauma’s leiden, geven veel verdriet. Angst. Rouw. En ook boosheid. Onmacht. Het dagelijks leven met trauma is niet eenvoudig en er is pijn over dat wat gebeurd is, of dat wat gemist is. Het heeft je als mens aangrijpend veranderd in hoe je naar jezelf kijkt en in de wereld staat. Het gevoel van basisveiligheid in jezelf en anderen kon nooit worden ontwikkeld of is later ernstig aangetast.
Ervaringskunst maken geeft je de mogelijkheid anders naar je situatie en jezelf te kijken waardoor je grip krijgt. Misschien zie je jezelf en je karakter vaak door een traumalens en raak je bevangen door de negatieve boodschappen die het trauma je geeft. Trauma heeft negatieve impact op het denken over jezelf en over je eigen vermogens. Ervaringskunst maken helpt dan om daar een positief beeld tegenover te zetten en helpt je om door een evenwichtige bril naar jezelf te kijken. Kunst maken is een hulpmiddel om je ergste ervaringen in een ander daglicht te plaatsen. Het juiste daglicht: dat van de waarheid.